ไชยลังกา เครือเสน

นายไชยลังกา เครือเสน ศิลปินแห่งชาติ สาขาศิลปะการแสดง(ดนตรีพื้นบ้าน) พุทธศักราช 2530 เกิดเมื่อวันที่ 15 ธันวาคม พุทธศักราช 2447 เสียชีวิตเมื่อ 27 มีนาคม 2535 รวมอายุ 83 ปี ภูมิลำเนาเกิดที่บ้านพันต้น ตำบลในเวียง อำเภอเมืองน่าน จังหวัดน่าน บิดาชื่อนายเขียว เครือเสน มารดาชื่อ นางยอดหล้า (มะโนแสน) เครือเสน อาชีพบิดามารดา ทำนา การเริ่มเรียนรู้ด้านดนตรีพื้นบ้าน ได้เรียนรู้จากคุณตาชื่อนายอภิชัย มะโนแสน มีความสามารถด้านการเป่าปี่ แต่งเพลง แต่งกลอน และเรียนรู้จากพี่ชายชื่อนายคำตั๋น เครือเสน เป็นนักดนตรีดีดปินและสีสะล้อ และเป่าปี่ ด้านการศึกษาเมื่อเรียนจบชั้นประถมศึกษาปีที่ 4 เข้าบวชเรียนอยู่ที่วัดศรีพันต้น ได้เรียนรู้ด้านธรรมะสอบได้นักธรรมตรี และเปรียญธรรม 3 ประโยค สามารถอ่านออกเขียนได้ภาษาบาลี เรียนรู้ด้านคาถาอาคมกับเจ้าอาวาสวัดศรีพันต้น สามารถรักษาโรคมะเร็ง ฝี แผลเรื้อรัง กระดูกหัก ปวดหัว ปวดตา ตาแฉะ ตาแดง เป็นต้น เมื่ออายุครบ 21 ปี ถูกเกณฑ์เข้าเป็นทหารพรานประจำกองพันที่ 7 ค่ายสุริยะพงษ์ อำเภอเมืองจังหวัดน่าน การเรียนรู้ด้านดนตรี นายไชยลังกา เครือเสน มีความสนใจดนตรีพื้นบ้านตั้งแต่เยาว์วัย เครื่องดนตรีชิ้นแรกที่เริ่มฝึกหัดได้แก่ ดีดปิน โดยจดจำการเล่นจากนายคำตั๋น เครือเสน พี่ชาย เพลงแรกที่ฝึกหัดคือเพลงตีนตุ้ม การเข้าสู่วงการดนตรีครั้งแรกเมื่ออายุ 9 ปี ช่วงเรียนอยู่ชั้นประถมศึกษาปีที่ 3 ได้เข้าร่วมวงดนตรีกับคณะซอนายเหมย พุฒนา บ้านพันต้น ต่อมาได้หาประสบการณ์การขับซอและเล่นเครื่องดนตรีโดยติกตามวงซอนายเหมยไปตามสถานที่ต่าง ๆจัดตั้งวงดนตรีซอล่องน่านครั้งแรกเมื่ออายุได้ 23 ปี ตั้งชื่อคณะไชยมงคล มีนักดนตรีประกอบด้วย นายชุ่ม อินทร์ตา เป็นช่างซอชาย นายเหลือ ดีดปิน นายคำหมา สีสะล้อ นางสาวสุชม เป็นช่างซอหญิง และนายไชยลังกา เป็นหัวหน้าวงทำหน้าที่ขับซอ

ผลงานที่สร้างชื่อเสียงด้านดนตรีได้แก่ การขับซองานบวชนาค งานขึ้นบ้านใหม่ งานแต่งงาน งานปีใหม่ งานทำบุญร้อยวัน ทำนองดนตรีที่นำมาใช้บรรเลงประกอบการขับซอประกอบด้วย ซอลับแลง(ล่องน่าน) ซอดาดเมืองน่าน ซอปั่นฝ้าย ซอพม่าต๊ะโต๋งเต๋ง ดาดเมืองแพร่ ซอพระลอ ซอพม่านางบัวคำ ซอระบำเงี้ยว ซอระบำเชียงแสน และซอจะปุ๊(ระบำปี่) การขับซอล่องน่านของนายไชยลังกา เครือเสนได้รับการถ่ายทอดการไหว้ครูซอ เพื่อเป็นการปูพื้นฐานและสร้างความเชื่อ ความศรัทธาให้กับศิษย์โดยทำพิธีขึ้นครูซอ มีเครื่องบูชาครูได้แก่ เทียนเล่มเล็ก จำนวน 8 คู่ เทียนเล่มเพี้ยง 1 คู่ เทียนเล่มบาท 1 คู่ หมาก 1 หัว พลู 1 กำ ดอกไม้สีขาว 1 กำ เหล้าขาว 1 ขวด น้ำผึ้ง 1 กระบอกไม้จากต้นอ้อ เงิน 35 บาท นายไชยลังกา เครือเสนได้ถ่ายทอดความรู้ด้านการขับซอกับลูกศิษย์ที่มีผลงานด้านการขับซอและการประดิษฐ์เครื่องดนตรีได้แก่ นายคำผาย นุปิง ด้านการขับซอ และนายอรุณ ดวงมูล ด้านการขับซอและการประดิษฐ์ปินและสะล้อ

บทสัมภาษณ์ สัมภาษณ์นายไชยลังกา เครือเสน ในโอกาสจะได้รับคัดเลือกเป็นศิลปินแห่งชาติ ผู้สัมภาษณ์คือนายอำนวย จั่นเพชร จากสำนักงานวัฒนธรรมแห่งชาติ ถาม พ่อครูไปศึกษาเรียนรู้ดนตรีมาอย่างไร ตอบ ด้วยนิสัยความคิด ความสนใจของผม เห็นตัวอย่างจากนักดนตรีคนอื่น ๆได้จดจำวิธีการ และสังเกตการณ์เล่นเครื่องดนตรีของนักดนตรีหลายคน ได้นำเครื่องดนตรีมาฝึกฝนด้วยตนเอง ทดลองประดิษฐ์เครื่องดนตรีขึ้นใช้ การศึกษาเครื่องดนตรีคนอื่นได้วัดขนาดสัดส่วน ฟังเสียงชัดเจน ได้ลอกเลียนแบบจากเครื่องดนตรีที่มีเสียงดีมาทดลองทำด้วยตนเอง ถาม เครื่องนตรีที่พ่อครูคิดและจัดทำรุ่นแรก เป็นอย่างไร ตอบ ผมก็คิดว่ามันสวย คนอื่นจะว่าอย่างไรไม่รู้ ถาม การพัฒนารูปร่างระบบเสียงมีแนวทางอย่างไร ตอบ การประดิษฐ์ปินและสะล้อเมื่อนำมาพิจารณาดูเครื่องดนตรีตัวไหนเสียงไม่ดีก็ทำการแก้ไข ถาม เครื่องดนตรีที่เคยทำมาจำนวนเท่าไหร่ ตอบ หลายครับ ทำเพื่อจำหน่ายให้กับนักดนตรีและผ้สนใจทั่วไป ถาม เห็นว่าได้เตรียมประดิษฐ์เครื่องดนตรีขึ้นเพื่อทูลเกล้าถวายใช่ไหมครับ ตอบ เป็นควาจริงครับผมตั้งใจทำให้ดีเท่าที่ควร (นำเครื่องดนตรีโชว์ให้ดู) ถาม ราคาเครื่องดนตรีราคาเท่าไหร่(ชี้ไปที่ปิน) ตอบ ราคาตัวละ 800 บาท จนาดเล็ก ถ้าเป็นขนาดใหญ่ราคา 1000 บาท ถาม ชนิดของไม้ที่ใช้ทำเครื่องดนตรีคือไม้อะไร ตอบ ไม้สักครับ ถาม ไม้ชนิดอื่นที่สามารถทำเครื่องดนตรีที่ดีที่สุดคือไม้อะไร ตอบ มีไม้สัก ไม้ประดู่ และไม้มะค่า มีไม้ซ้อ แต่เสียงไม่ค่อยดี เพราะมีน้ำหนักเบา ถาม ไม้ขนุนหรือไม้อื่น ๆมีไม้ชนิดที่ทำเครื่องดนตรีได้ ตอบ มีไม้ขนุนทำได้ครับ ถาม การทำสะล้อมีขั้นตอนอย่างไร ตอบ การคัดเลือกกะละมะพร้าว การเลือกไม้สำหรับทำด้ามจับ ส่วนมากเลือกไม้สัก ถาม สายปินและสะล้อเลือกใช่สายชนิดใด ตอบ สายปินและสะล้อเมื่อก่อนใช้สายทองเหลือง ปัจจุบันหายาก ต้องใช้สายลวด สายกีตาร์แต่มีปัญหาเนื่องจากสายมีขนาดเล็กเกินไป ต้องไปซื้อสายลวดมาจากอำเภอเวียงสา ถาม การฝึกเล่นเครื่องดนตรีควรเริ่มต้นอายุเท่าไหร่ ตอบ ผมเองเรียนสนใจและเล่นดนตรีตั้งแต่อายุ 9 ปี และอายุ 11 – 12 ปี ก็สามารถเล่นเครื่องดนตรีร่วมกับวงดนตรีผู้ใหญ่ได้แล้ว ถาม อยากฟังเพลงที่พ่อครูคิดขึ้นหรือขับซอเป็นอย่างไร ตอบ หยิบปินขึ้นมาดีดสาธิต (ปรากฏในคลิปเสียงนายไชยลังกา เครือเสน)